Oynak Bir Tarih Yazısı

İş'te Genç

Bütün oyunların ve oyuncakların arkasında enteresan birer hikaye vardır. Sanıyor musunuz ki Frederik Monopoli bir gün "Bir emlak oyunu yapayım ve kendi adımı vereyim" demiştir? Sizi kandırmaya çalışıyoruz, lütfen saf olmayın, bugün bizi eğlendiren pek çok oyun ve oyuncak tesadüfen değil, parlak bir fikrin geliştirilmesi ile ortaya çıkmıştır. Buyurun, tarihin olabilecek en eğlenceli haline bir göz atalım.

Yo-yo: Yo-yo, dünya tarihinin pek çok kısmında kendini göstermiş, zaman gelmiş Çinliler tarafından silah olarak bile kullanılmıştır. Yine kandırıyoruz sizi, bugün de pek balık tarafınızdan kalkmışsınız canım(!). Ve fakat doğru olan şudur ki oyuncak bebeklerden sonra dünyanın en eski ikinci oyuncağı yo-yo dur. Antik Yunan döneminden kalma topraktan yapılmış yo-yo'lar Yunan müzelerini, Mısır uygarlığından kalma yo-yo'lar da Belçika'daki tapınakların (Buna da mı inandınız, siz iyi misiniz bugün?), elbette Mısır tapınaklarının duvarlarını süslemektedir. Napolyon bile bir elini ceketinin içine sokup göbeğini kaşırken öteki eliyle yo-yo fırıldatırmış.

Antik çağlardan beri bilinmesine rağmen patent mevzuuna uyanan ve 1866'dan beri hala torunlarının torunlarını yo-yo parasıyla besleyen uyanık adam Charles Hettrich'tir. Ancak yo-yo'ya bildiğiniz ismi (ki yo-yo oluyor bu da) veren, Pedro Flores isimli bir Filipin göçmeni. Komi olarak çalıştığı Amerikan otelinde tahtadan yo-yo'lar oyup vakit öldürürken otel personeli bu yeni gördükleri oyuncağa o kadar bayılmış ki Pedro, "Flores Yo-Yo Company"yi kurmuş. Yo-yo, Filipince'de "gel-gel" demekmiş. 1929'da Donald F. Duncan adlı bir girişimci firmayı satın almış ve daha komplike numaralar ile kolay ip sarımı için mekanizmalar geliştirmiş. Yo-yo'nun patlaması da firmanın 1962'de televizyona verdiği reklamlarla olmuş. Lakin patent sahipleri ensesine çöreklenmiş ve firma kapanmış. Bugün yo-yo deyince aklımıza Yomega geliyor.

Puzzle: Fanatiğiyiz. Ruh sağlığımız konusunda hiçbir kaygınız yoksa kapatın bizi sınırsız diyet kola ve 5000 parçalık zor bir puzzle ile bir odaya, bizden mutlusu yok. Bu hasta ruhlu mutluluk için John Spilsbury'ye teşekkür etmeliyiz. Kendisi İngiliz bir öğretmen ve haritacıymış. 1967'de el yapımı tahta bir Galler haritasındaki bölgeleri keserek çıkarmış, bunun, öğrencilerinin coğrafya öğrenmesi için ideal bir yöntem olduğunu düşünüyormuş. Fikir tutmuş, puzzle'lar 1820'ye kadar sadece eğitim amaçlı kullanılmış. O tarihten sonra insanlar, diğer resimlerden de puzzle yapmanın tanrıların gazabına yol açmayacağını şaşkınlıkla fark etmişler. Bildiğimiz kargacık burgacık ama kendine özgü puzzle parçaları yerine kareler veya dikdörtgenler kesiliyormuş çünkü puzzle'lar hala üzerine resim yapıştırılmış tahtadanmış. Karton puzzle'ların kendini göstermesi 1800'lerin sonunda olmuş ancak üreticiler kimsenin ucuz puzzle'lara itibar etmeyeceğini düşünerek epey bir süre daha tahtada ısrar etmişler.

Puzzle parçalarının bildiğiniz şeklini alması 1920'yi, puzzle'ın Amerika'da hit olması da 1930'u bulmuş. Büyük ekonomik bunalımdan kafayı sıyırmış zavallı insanlar, çiçek resimleri basılmış puzzle'lar ile rahatlıyormuş. Üstelik tekrar tekrar yapılabilmesi ile de ekonomik bir oyuncakmış. O dönemden sonra puzzle tarihi için bir dönüm noktası yok. Umudumuz, gelecek yıllarda gökyüzü ve deniz gibi, yapması tırnak kemirten resimlerin hepten yasaklanması.

Monopoly: Bugün dünyada 500 milyondan fazla Monopoly sahibi olduğu tahmin ediliyor. Bu sayı, kuşaktan kuşağa geçen bu klasik oyunu, dünyanın en popüler oyunu yapıyor. 1933'te Frederik Monopoly, hayır elbette değil, (Charles B. Darrow) bu oyunu, ailesi ve arkadaşları ile oynamak için tasarlamış. Ancak oyunun ünü hızla yayılınca Bay Darrow, tanesi 4 dolardan el yapımı setler satmaya başlamış. Talep boyunu aşınca oyunun haklarını Parker kardeşlere satmak istemiş, kardeşler ise oyunu beğenmemişler. Bay Darrow'un el yapımı Monopoly'leri gittikçe popülerleşince Parker kardeşler 1934'te çark etmiş ve oyunun haklarını almış. Monopoly, 1935'te Amerika'nın en popüler oyunuymuş. Bu başarının altında yine büyük ekonomik depresyonu arayabiliriz pekala. İnsanlara kolay yoldan zengin olma hayali yaşatan oyunun bizce daha büyük bir keyfi, herhangi gerçek bir zarar vermeden arkadaşlarınıza türlü türlü hainlik yapabilmeniz. Oyunun gerçekten zengin ettiği insanlar ise sadece Charles B. Darrow ve Parker kardeşler. Frederik Monopoly esprisinin komik olduğu konusunda hala ısrar ediyoruz.

Rubik Küpü: Erno Rubik, Budapeşte'deki bir akademide iç mekan tasarımı dersleri veriyormuş. Kendisi geometriye, üç boyutlu tasarımlar yapmaya, materyallerin ve formların gizli kombinasyonlarını bulmaya, saplantılı derecede ilgiliymiş. Kendisini kutluyoruz. Ancak bu saplantısını kendisine saklamış mı? Hayııır. Önce kartondan, tahtadan, plastikten yaptığı objeleri sınıfa getirip öğrencilerini yeni ve farklı objeler yaratmaya zorlayarak dünyayı küçük küçük zehirlemeye başlamış. Küpü tasarladığında yine ilk olarak öğrencilerine göstermiş. Rubik'in yanında dura dura haliyle ruh sağlıkları enteresanlaşan öğrenciler küpe bayılmışlar. Birkaç ay sonra küp, seri olarak üretilmeye başlamış. Sırada dünyayı daha büyük ölçeklerde zehirlemek varmış anlayacağınız.

1970'lerin sonunda, herhangi bir reklama daha gerek duymadan, parklarda, evlerde, bütün çocukların elinde bir Rubik Küpü varmış. 1979'da Macaristan'da Rubik fan kulüpleri bile varmış. Amerikalı Tom Kremer, bir milyon küpü kendi ülkesine götürmüş ve küp, 1980'lerde yemek masalarında tuzluk kadar standart bir aksesuar halini almış. Biz de zamanında kendimizi küpün sinir bozucu büyüsüne kaptırdığımızı inkar etmeyeceğiz. Kaptırmayanlarınız varsa kendileri için bir yandan seviniyor, ne yalan söyleyelim, bir yandan da üzülüyoruz.

Teddy Bear: Resimde gördüğünüz türden pofuduk oyuncak ayılara "teddy bear" diyor yabancılar. Kasım 1902'de Amerika başkanı Theodore Roosevelt bir av gezisine çıkmış. Dönem, Mississippi ile Louisiana arasında sınır problemi olan bir dönemmiş. Başkan, avdan boş dönmek zorunda kalmış. Yardımcıları da başkana yaranmak için bir Louisiana siyah ayısı yakalayıp vurması için bağlamışlar. Başkan, ağaca bağlanmış bir ayıyı vurmanın sportmence olmadığını düşünmüş. Çünkü bağlı olmayan bir hayvanı vurmak çok ciddi bir spordur arkadaşlar, biliyorsunuz değil mi(!) Tabii tabii. Neyse, politik karikatürler çizen Clifford Berryman, başkanın sevimli yavru bir ayıyla karikatürünü çizmiş, ayıyı sınır sorunu için bir metafor olarak kullanmış. Brooklyn'li bir oyuncakçı, Morris Michtom, karikatürü beğenmiş ve oradaki ayının oyuncağını yapıp karikatürle birlikte vitrine koymuş. Sadece süs olan ayı, yoldan geçenlerce o kadar beğenilmiş ki Michtom'un başkandan ismini kullanmak için izin almasına kadar gitmiş işler.